Jesteś tutaj

Muzeum Narodowe w Kielcach

Symbol miasta Kielce – Pałac Biskupów Krakowskich - Muzeum Narodowe w Kielcach

Rezydencję biskupów ufundował Jakub Zadzik (1582-1642) w latach 1627-1635 podkanclerzy i kanclerz wielki koronny, biskup chełmiński, a od 1635 r. biskup krakowski. Kielce leżały na ważnym szlaku handlowym, w samym środku lasów, na wzgórzach . Na dodatek miały wielkie bazy surowców mineralnych (biskup miał z dzierżawy wszystkich hut ołownych i żelaznych, także dwóch kuźni z Janaszowa i Kaniowa dwadzieścia jeden tysięcy florenów, co było wówczas sumą bajeczną) i złoża materiałów budowlanych (np. kamienia). Z tego więc miejsca biskupi krakowscy mogli w spokoju doglądać swoich interesów, mając stosunkowo niedaleko do innych swych posiadłości.

 muzeum narodowe kielce

Budowę pałacu rozpoczęto, gdy biskup Zadzik popadł w niełaskę u króla Zygmunta III Wazy, którego był kanclerzem. Król stopniowo odsuwał Zadzika od wielkiej polityki. Jako, że biskup był już chory i w podeszłym wieku, budowla miała stać się niejako pomnikiem jego zasług i czynów. Biskup Zadzik postanowił więc nadać pałacowi charakter okazałej rezydencji, będącej świadectwem wiary (stąd zasada troistości w budowie pałacu - miała być niejako hołdem dla Trójcy Świętej), jak i talentu dyplomatycznego i zasług -  plafony, rzeźby i wszechobecny herb Korab. Z tyłu pałacu, od strony doliny rzeki, rozpościerał się ogród włoski powierzchni 0,9 ha. Całość otoczona była murami. W wydzielonych przestrzeniach znajdowała się kuchnia i inne pomieszczenia gospodarcze. W 1621 r. na uzyskanej od kanonika ziemi, dobudowano nową, okazałą kuchnię. Aby do sali stołowej można było wnosić potrawy, dobudowano też malutką klatkę schodową za schodami francuskimi. W pobliżu wzniesiono też dom gościnny, który po przeróbkach w XVIII i XIX w. stoi do dziś.

W XVIII wieku do pałacu dobudowano skrzydła, w których początkowo mieściły się pokoje gościnne, później szkoła Akademiczno - Górnicza Stanisława Staszica. Inicjatorem dobudowania skrzydeł był biskup Szaniawski, który to dokładnie w 1729 roku wybudował południowe skrzydło, połączył krużgankiem na wysokości pierwszego piętra z katedrą a następnie Bramą Krakowską (zburzoną w 1867 roku) z kościołem Św. Trójcy (wybudowanym w latach 1640 -1646) i do seminarium duchownego.
Wystrój pałacu jest niezwykle bogaty. Około siedemdziesiąt procent stanowi pierwotny, siedemnastowieczny wystrój. W zbiorach pałacowych znajduje się min. XVII-sto wieczny sekretarzyk. Trafił on do zbiorów w 1945 roku. Był bardzo zniszczony, połamany na kilka części. Dawną świetność odzyskał dopiero po renowacji w Krakowie. Do pałacu wrócił ponownie w 1971 roku. Podczas renowacji w jednej ze skrytek, odnaleziono papier, na którym napisano, że mebel ten wykonano w 1638 roku w Niemczech. Nie wiadomo jednak, czy kartkę tę zostawił właściciel, czy też twórca. Pałac pełnił również rolę sztabu legionowego Józefa Piłsudskiego, biura werbunkowego, drukarni, poczty, biura przepustek i siedziby redakcji lokalnego dziennika. W latach międzywojennych urząd wojewódzki. W latach 1945–1971 była tam siedziba Wojewódzkiej Rady Narodowej.

Budynek jest główną siedzibą Muzeum Narodowego w Kielcach od 1971 r. Wkrótce później urządzono w nim stałe ekspozycje i jednocześnie podjęto prace konserwatorskie, m.in. rekonstrukcję apartamentu biskupiego i ogrodu. Jego symetryczny, trójdzielny plan, loggie, wieże i układ reprezentacyjnych wnętrz nawiązują do rezydencji z lat 20. i 30. XVII w., w tym królewskich – Zamku Ujazdowskiego i Pałacu Kazimierzowskiego w Warszawie. Projekt kieleckiego pałacu przypisuje się Tomaszowi Poncino z Lugano (ok. 1570-1659), twórcy licznych dzieł architektury sakralnej i świeckiej, m.in. w Krakowie, Łowiczu, Warszawie czy na Jasnej Górze, a także w regionie świętokrzyskim i na Ponidziu. Przed pałacem znajdował się dziedziniec zamknięty murami z paradną bramą od strony miasta, a z tyłu ogród ozdobno-użytkowy, zwany włoskim, z 4 kwaterami wypełnionymi ziołami oraz sadem, otoczony murem ze strzelnicami i 2 bastionami (jeden przebudowano na basztę prochową). Osiowość założenia na linii wschód-zachód (kolegiata - dziedziniec reprezentacyjny - pałac - ogród - baszta) miała oparcie widokowe we wzgórzu Karczówka i wzniesionym tam kościele (1624-1628), oddanym bernardynom w 1631 r. Charakter wnętrz pałacu wynika z ich pierwotnej funkcji. Parter zajmowali oficjaliści dworu biskupiego, urzędnicy i służba. Z loggii wchodziło się do obszernej sieni (obecnie podzielonej ściankami), skąd sklepione korytarze prowadziły na boczne dziedzińczyki; za sienią mieściła się tzw. izba dworna z wyjściem na loggię ogrodową. Lewą stronę zajmował podskarbi i podległy mu skarbiec, schowki i magazyny, prawą zaś m.in. marszałek i starosta. Pomieszczenia nakrywały proste, belkowe stropy (w większości zachowane); część „skarbowa” była sklepiona. Sklepienia w loggiach oraz w pn.-zach. alkierzu pokrywa dekoracja sztukatorska. Obecnie parter zajmują dwie wystawy stałe i ekspozycje czasowe. W "izbach skarbowych” znajduje się Sanktuarium Marszałka Józefa Piłsudskiego oraz wystawa Dawne uzbrojenie europejskie i wschodnie z XVI-XX w.

Każda prawie sala ma swoje odpowiedniki. Odpowiednikiem Sali Rycerskiej jest Sala Portretowa (od zachodu), zwana też Stołową. Strop z modrzewia pokryty jest arabeskami malowanymi temperą Ściany przyozdobione są fryzem, składającym się z szeregu portretów biskupów krakowskich. Pomiędzy medalionami od strony zachodniej w loggii wejściowej odszukać można kartusze herbowe z herbem Korab biskupa Zadzika (który jak już wiemy, wcale nie był szlachcicem, ale pieczętował się tym herbem na każdym kroku), orłem królewskim Wazów i Trzema Koronami - herbem kapituły krakowskiej.
Sale po prawej stronie Sali Portretowej noszą nazwy Pokoi Królewskich. W 1702 roku tu bowiem mieszkał kroi szwedzki Karol XII. W pierwszym z pokoi, na suficie znajdują się historyczne obrazy w czerwono -złocistych ramach. W drugiej sali główny obraz  przedstawia pożar troickiej dzielnicy Moskwy w 1611 roku. W narożnikach komnaty obrazy  przedstawiają cztery żywioły: wodę, ogień, powietrze i ziemię. W tej sali znajduje się wejście do komnaty w północno - zachodniej wieży.
W pokojach południowych znajdują się stare, marmurowe kominki. W jednej z komnat, na suficie są też malowidła. Na środkowym przedstawiony jest sejm warszawski w 1638 roku. Główną postacią tego obrazu jest biskup Zadzik, który oskarża arian i domaga się wygnania ich z Polski. U stóp tronu znajduje się napis Arianismus Proscriptus.
W sąsiedniej sali zobaczyć można piękny, belkowany sufit z polichromią. W małym pokoiku od południa pokazywana jest też wnęka, gdzie dawniej stały szafy z książkami. Miały one stanowić początek słynnej biblioteki Załuskich. W salach pałacu znajdują się także zabytkowe portale, plafony pędzla Tomasza Dolabelli (a może tylko jego uczniów ?), sekretarzyki, szafy i inne meble. W salach parteru mieści się galeria malarstwa polskiego. W skrzydłach pałacowych ma mieścić się stała ekspozycja, dotycząca Kielc i Wzgórza Katedralnego.

Wystrój wnętrz piętra pałacu dopełniają wysokiej rangi dzieła rzemiosła artystycznego i malarstwa, tworzące ekspozycję wnętrz XVII-XVIII w. Wyposażono je w meble pochodzenia włoskiego, niemieckiego, hiszpańskiego, francuskiego i holenderskiego oraz powstałe w warsztatach gdańskich, wielkopolskich, elbląskich i kolbuszowskich. Okazałość wnętrz pałacowych podnoszą tkaniny, przede wszystkim tapiserie - herbowe oraz ze scenami mitologicznymi, biblijnymi i z historii starożytnej - wykonane w warsztatach holenderskich, brukselskich, paryskich, a także w manufakturach polskich; eksponowane są też wschodnie i polskie kobierce oraz jedwabne pasy.Istotną rolę we wnętrzach spełniają wyroby z fajansu i porcelany: majoliki włoskie, fajanse z Delft, porcelana miśnieńska, wyroby chińskie i japońskie. W dawnym skarbcu wystawiono świeckie i liturgiczne wyroby złotnicze.

Do reprezentacyjnych pomieszczeń piętra należały również wspomniane pokoje dla duchowieństwa, zwane prałackimi. Dostępne z sieni, od strony apartamentu senatorskiego poprzedzone zostały korytarzem-antykamerą, który prowadził do schodów kuchennych; wnoszono tędy potrawy do izby stołowej. Schody te odtworzono we współczesnej formie w 1981 r., ale korytarza i drzwi do jadalni już nie rekonstruowano. Belkowe stropy i malowane fryzy w obu pokojach były, podobnie jak w pokoju biskupim, odsłonięte i restaurowane w latach 30. XX w. Polichromia zachowała się tylko w drugim pokoju prałackim: pokrywa ona belki i deski stropu, ściany zaś obiega fryz z przedstawieniami alegorycznymi i emblematycznymi, scenami z polowań (m.in. wyobrażenie sokolnika) oraz herbami rodzinnymi bpa Zadzika (herb Dołęga zastąpiono w XX w. koroną). Na stropie w sąsiadującym pomieszczeniu, o ramie analogicznej do gabinetu w apartamencie biskupim, ukazana jest scena pożaru Ławry Troickiej pod Moskwą podczas wojny w 1612 r.; w narożnikach zaś domalowane później, wyobrażenia alegoryczne 4 żywiołów. W alkierzu, ze sklepieniem pokrytym stiukami, zachował się ustęp w grubości muru. Na stropie widać scenki myśliwskie i rodzajowe, ptaki i zwierzęta w bogatej oprawie ornamentalnej.

Wzniesionemu z fundacji Jakuba Zadzika pałacowi towarzyszył od początku niewielki ogród ozdobny, nazywany ogrodem włoskim, nawiązujący układem do tzw. ogrodów zamkowych, sytuowanych w obrębie murów obronnych rezydencji. Oś ogrodu stanowiła przedłużenie osi pałacu, prowadząc od schodów loggii do studni krytej zieloną kopułką i Baszty Prochowej. Centralny taras z kwaterami ziół i kwitnącymi sezonowo kwiatami otaczały drzewa owocowe, tworzące sad o charakterze użytkowym. Kwatera przylegająca bezpośrednio do elewacji zachodniej pałacu tworzyła integralną część z apartamentem mieszkalnym, tzw. giardino segretto, miejsce służące wyłącznie właścicielowi, do którego można było wyjść z apartamentu klatką schodową mieszczącą się w alkierzu. W następnych wiekach utrzymano kompozycję części centralnej ogrodu, tj. symetryczny układ czterech geometrycznych kwater, wzbogacając go o boczne szpalery grabowe z altanami lipowymi, skarpę obsiano trawą, a także posadzono karłowate drzewka owocowe (pigwy, wiśnie, jabłonie). Pojawiły się też budynki: pomarańczarnia, figarnia, dwie oranżerie, lodownia i inspekty do hodowli rozsad roślin. W 1789 r. po przejęciu dóbr biskupich przez władze cywilne, część ogrodu przeznaczono na działki dla urzędników, przebudowano też jednobiegowe schody prowadzące z pałacu do ogrodu; z czasem całkowicie zatarły się: pierwotny układ ogrodu oraz szata roślinna. W roku 2003 odtworzono ogród pałacowy z XVII-wiecznym układem kwaterowym na tarasie ziemnym, wprowadzając przy tym wzbogaconą formę wystroju kwater z 1. połowy XVIII stulecia; część centralną otoczono sadem jabłoniowym ujętym
w cztery kwatery i zamkniętym szpalerami grabowymi.

Dawny Pałac Biskupów Krakowskich można zwiedzać codziennie w godzinach od 10 do 18, poza poniedziałkami gdy Muzeum jest nieczynne.
Dniem bezpłatnego zwiedzania jest sobota.

Autor: Emilia Stelmaszczyk
Zdjęcia: Marcin Gajda
BIBLIOGRAFIA

1. Oficjalna strona Muzeum Narodowego w Kielcach
2. Strona dziedzictwa Województwa Świętokrzyskiego
3. Przewodnik on-line po Województwie Świętokrzyskim
4. Strona internetowa Polskich Zamków